Kế toán Tam phân và Phát minh bị Lãng quên

của Thanh Trà Trương
1978 views

 

Kế toán tam phân 

    Chắc hẳn thời gian gần đây ai cũng từng nghe tới các cụm từ như “tiền ảo“, “Công nghệ blockchain” trên các phương tiện báo đài, TV nhưng ít người biết đến nền tảng công nghệ đứng sau những thứ đó là gì. Và chắc hẳn cũng ít người từng nghe đến cái tên Yuji Ijiri và phát minh của ông Kế toán tam phân (Triple-entry accounting) vào năm 1989. Với phát minh đó, Yuji Ijiri được nhiều người xem là người đã phát minh ra một thứ còn vĩ đại hơn cả động cơ hơi nước (Cách mạng công nghiệp lần I), Internet, máy vi tính và điện thoại thông minh (Cách mạng công nghiệp lần III) kết hợp lại. Tuy nhiên, Kế toán tam phân không phải là thứ thường thấy trên Chuyển động 24h hay trong mục Đời sống trên Vnexpress và…cả trên Google.

    2,960 kết quả!? Năm 2019 với kết quả 2,960 kết quả tìm kiếm trên Google thì có thể coi như không tồn tại luôn cũng được. Tại sao nó vĩ đại như vậy mà không được nhiều người biết đến? Có vô lý quá không?

    Thật ra mặc dù được xuất hiện lần đầu vào năm 1989, nhưng mãi đến năm 2008, phát minh trên mới thực sự có ứng dụng đầu tiên (thuyết tương đối của Einstein cũng không được để ý trước khi quả bom nguyên tử đầu tiên được Mỹ chế tạo năm 1945 (ứng dụng thực tế của lý thuyết đó)). Kế toán tam phân cũng vậy. Người ta biết đến Bitcoin (Etherum, Ripples, và tiền mã hóa nói chung), rồi mới biết đến công nghệ tạo ra nó – Blockchain. Và cơ sở của Blockchain chính là Kế toán tam phân. Để hiểu Kế toán tam phân quan trọng như thế nào, chúng ta cùng xem lại lịch sử của ngành kế toán – thứ định hình nên xã hội chúng ta hiện nay!


Kế toán 101: Lịch sử và quá trình hình thành

    Đối với nhiều người không hứng thú với kinh tế hẳn sẽ không hiểu được tầm quan trọng của kế toán. Nếu không có kế toán, mình không có ngồi lén trên cơ quan type bài này. À mà không có kế toán thì cũng chả có thứ gọi là cơ quan, hay có thứ gọi là laptop để mà type. Bạn cũng không ngồi ở nhà, tay cầm smartphone rung đùi ngồi đọc bài này đâu. Không kế toán nghĩa là không thương mại, không buôn bán gì hết! Không máy bay, không tàu, không kẹt xe, không ô nhiễm, không bla bla bla… Nói cho vuông thì không có kế toán thì chúng ta còn ở thời săn bắn hái lượm

    Thật ra, kể từ thời ăn lông ở lỗ, nhân loại chỉ mới trải qua HAI lần đột phá về tư duy kế toán. Và cả hai lần kể trên đều đi kèm với những thay đổi mang tính bước ngoặc tới nền văn minh của nhân loại.

Kế toán đơn (single-entry accounting) 

    Ngày xửa ngày xưa, từ thời tổ tiên chúng ta còn phải đi săn hươu săn nai, trồng trọt vài giống cây nông nghiệp giản đơn, mùa hè thì ca hát nhảy múa, mùa đông thì nằm ngủ chờ nắng lên. Họ sống chung với nhau trong một khu rừng nọ thành một bộ lạc, yêu thương nhau và nương tựa nhau mà sống. Trước đó, cha ông họ cũng như vậy, cha ông của cha ông cũng vậy, và dài dài trước đó nữa vẫn vậy… Đời sống “trần trụi với thiên nhiên” đó có lẽ sẽ tiếp tục rất lâu nữa cho đến khi…

    BÙMMM. Kế toán xuất hiện!

    Bằng chứng khảo cổ cho thấy những gì chúng ta gọi là các văn bản kế toán, tức những bản ghi giao dịch hàng hoá, được tìm thấy tại nền văn minh Sumer (vào khoảng 5000 năm trước). Có những dấu hiệu chỉ ra sự xuất hiện của các ký hiệu trên đá để đại diện các con số. Tuy nhiên kế toán thuở ban sơ rất chi là cơ bản, mọi người chỉ việc ghi chép (lên đá, gỗ, giấy da,…) để tính giá, theo dõi tài sản, và…để tiện đòi nợ. Tí lấy giấy bút ra ghi Tèo nợ 50 nghìn. Và thế là Tèo nợ Tí 50 nghìn. Đơn giản như đang giỡn nhỉ? 

    Tuy  đơn giản vậy nhưng lại cực kì hiệu quả. Một khi mà Tí có thể ghi chú rõ ràng ai đang nợ mình thì lúc đó, Tí có thể mở rộng việc kinh doanh của mình ra cho nhiều người khác. Tí bán cho Tèo thì Tí ghi Tèo đang nợ mình. Tèo trả tiền thì Tí gạch đi một phát là xong. Các loại sổ ghi nợ, nhật ký buôn bán của Tí về sau được đặt tên là Sổ Cái (Ledger)

Kế toán đơn (Single-entry accounting)

Sổ kế toán của Tí

    Nhưng vào một ngày đẹp trời, bỗng có một vấn đề xảy ra. Tèo trả tiền nhưng Tí mải chơi nên quên không gạch nợ. Vào cuối năm, Tí tổng kết rằng Tèo vẫn còn nợ mình một khoảng trong khi Tèo một mực cho rằng mình đã trả đủ. Và thế là hai bạn cãi nhau. Hệ thống kế toán kép không giúp cho việc kinh doanh của Tí suôn sẻ như Tí nghĩ. Không có cách nào để xác minh lại giao dịch, không có cách nào để kiểm toán lại và cũng không có cách nào để hai bạn có thể biết được ai đúng ai sai khi thời điểm giao dịch đã xảy ra quá lâu. Và lúc đó, kế toán đơn đã tiến hóa lên thành…

Kế toán kép (double-entry accounting) 

    Thời điểm mà Tí và Tèo cãi nhau rơi vào khoảng những năm 1300, khi mà hệ thống sổ sách của các thương nhân dần trở thành một mớ hỗn độn và ngày càng có nhiều “sai phạm trọng yếu” xảy ra. Nhiều nền văn minh trên thế giới như ở Ý, Triều Tiên,… cũng dần phát triển hệ thống kế toán kép. Về cơ bản, Kế toán Kép là cách ghi chép theo ghi nợ (debit)ghi có (credit)Tuy nhiên, hệ thống kế toán kép vẫn còn khá sơ khai và mãi cho tới thế kỉ XV, hệ thống kế toán kép mới được hoàn chỉnh và trở thành chuẩn mực trong giao thương tại cảng Venice nhờ vào một phát minh quan trọng khác trong lịch sử nhân loại: báo in (1430). 

    Từ thời điểm đó cho tới hiện nay, chúng ta vẫn đang sống trong thời đại huy hoàng của hệ thống kế toán kép. Quay trở lại ví dụ trước:

  • Vào ngày 10/4/2018, Tí bán cho Tèo hai quả bưởi. Khi đó giao dịch này sẽ được ghi 2 lần:
  • Tí ghi nhận bán hai quả bưởi và thu về 69k => Credit của Tí +69k
  • Đồng thời Tèo cũng ghi nhận mua của Tí hai quả bưởi và mất 69k => Debit của Tèo +69k

    Vậy là Kế toán Kép giúp Credit Tí = Debit Tèo. Nếu mà kĩ hơn nữa, hai bạn kí hóa đơn mua bán. Xong cuối năm mà Tí lộn xộn kêu Tèo còn nợ tiền thì Tèo quăng hóa đơn mua bán ra là Tí hết cãi.

Kế toán kép (Double-entry accounting)

Sổ kế toán của Tí và Tèo ngày 10/4

    Nói ngắn gọn thì kế toán kép thể hiện được mối quan hệ trao đổi trong một giao dịch kinh doanh. Bên này mất tiền có tài sản thì bên kia ghi mất hàng hóa và có tiền. Kế toán kép đã mở ra một kỷ nguyên mới cho thương mại quốc tế. Tuy nhiên, mặc dù ngày càng được cải tiến và hoàn thiện các chuẩn mực của nó thì hệ thống lại tiếp tục lộ ra những yếu điểm cố hữu của nó – tính cân bằng. Yeah, “CÂN BẰNG không có nghĩa là CHÍNH XÁC!” 

    Ví dụ cho dễ hiểu: Một ngày nọ, thấy Tí cứ hái bưởi bán cho bạn bè rồi lại cầm tiền đi chơi. Ba mẹ mới hỏi về các khoản tiền của Tí. Tí mới đưa sổ kế toán của mình ra. Sau một hồi kiểm tra, ba mẹ Tí thấy Tí ghi chép các khoản thu chi rất đầy đủ và các khoản thu đều BẰNG khoản chi. Số tiền bán cũng không quá nhiều (chỉ đủ cho Tí mua vài thứ đồ ăn vặt) nên cho phép Tí tiếp tục công việc của mình. Một thời gian sau, một đám giang hồ tới đòi nợ vì Tí đánh bài thua không có tiền trả. Lúc này, ba mẹ Tí mới vở lẽ Tí sửa đổi sổ sách để lấy tiền đi đánh bài.

Tí tuân thủ tính Cân bằng nhưng không phản ánh được tính Chính xác

    Chiêu trò của Tí ngoài đời không phải là hiếm, đơn cử như vụ bế bối của tập đoàn Enron. Nói sơ qua thì Enron đã thành lập hàng trăm công ty con với mục đích che giấu các khoản lỗ và nợ. Các công ty con này được phân loại là không cần phải được báo cáo trong BCTC hợp nhất của Enron. Kết quả là các khoản nợ và lỗ của tập đoàn đã được loại trừ ra khỏi BCTC hợp nhất và Enron vẫn báo cáo tăng trưởng đều đặn, trong khi thực tế tập đoàn đang bị lỗ. Và lại vào một ngày đẹp trời, BÙMMMM… Enron tập đoàn siêu khủng luôn có tên trong danh sách các công ty phát triển nhất nước Mỹ phá sản. Rất rất rất x 3.14 tiền bị mất đi. 

    Sai phạm của Enron (và Tí) có khá nhiều nguyên nhân. Nhưng về cơ bản nhất là vì họ có thể xào nấu được sổ sách kế toán (cố tình ghi sai, khai khống,  v.v… và những “sai sót” này được tính toán rất tỉ mỉ, công phu, đảm bảo Cân bằng cho các tài khoản được ghi chép). Và từ đó, nhu cầu về một “bên thứ ba tin cậy” ghi chép các giao dịch nhằm giảm thiểu rủi ro của sai sót và gian lận, và mang tính chất lưu trữ – phòng trường hợp tranh chấp, thanh tra xuất hiện – Ngân hàng và các Tổ chức tín nhiệm (Trusted Third Party) xuất hiện.

    Nhưng các Ngân hàng và các Tổ chức tín nhiệm nói cho cùng thì cũng là…con người. Những người bên trong “bên thứ ba tin cậy” có thẩm quyền, họ được tiếp xúc với những dữ liệu ghi chép, hệ thống thông tin quan trọng và họ cũng chính là nguy cơ tiềm ẩn. Scandal Snowden 2013 (có phim về sự kiện này) là một ví dụ 😉

    Nhận thấy những hiểm họa về an toàn thông tin và mặt trái của nguyên lý tập trung trong những Tổ chức tín nhiệm, chúng ta lại một lần nữa đi tìm giải pháp cho một nền tảng lưu trữ mới. Và lúc đó…

Kế toán tam phân (triple-entry accounting) cùng Blockchain ra đời

    Phần lớn mọi người không biết tới phát minh của GS.Ijiri vào năm 1989 là vì nghiên cứu của ông đề cập tới hai lĩnh vực siêu khó: mật mã học (cryptography) và kế toán. Mãi cho tới gần 20 năm sau, ứng dụng thực tiễn đầu tiên của kế toán tam phân mới ra đời: Bitcoin và công nghệ đằng sau nó BLOCKCHAIN

Công nghệ Blockchain

Công nghệ của tương lai

    Mình xin phép không nói về việc seeding-bitcoin-tuyệt-vời-như-thế-nào hay những thứ đại loại vậy mà xin phép nói về công nghệ Blockchain nha. Lược sơ qua thì phương thức hoạt động của Blockchain có thể được hiểu là 

Các dữ liệu giao dịch xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định được gom lại thành 1 block, sau đó block này sẽ được “hash” (một dạng mã hóa) vào chain (là một chuỗi các block xảy ra trước đó). Bitcoin network sẽ đảm bảo chain-of-blocks này được cập nhật và đồng bộ theo thời gian, gần-như-không-thể bị sửa đổi, không bị phụ thuộc bất kỳ Tổ chức nào khác.

    Kế toán tam-phân, cùng với blockchain và tiền mã hóa là sự tổng hợp tạo nên cách thức để chúng ta đồng thuận về một thực thể khách quan. Nói một cách đơn giản, khi hai bên đồng ý về một giao dịch đã xảy ra; bên thứ 3 xuất hiện, xác nhận giao dịch của 2 bên. Xác nhận đó là bằng chứng với chức năng tương tự như biên lai trong kế toán kép – cho thấy giao dịch đã xảy ra. Bằng chứng xác nhận này (hồ sơ kế toán) giúp giảm phần lớn khả năng xảy ra sai sót khi đối chiếu các thông tin phức tạp và khác biệt từ nhiều nguồn khác nhau. Hơn nữa, hồ sơ kế toán sẽ không thể sửa chữa, thay đổi một khi đã được lưu vào blockchain, ngay cả khi chủ sở hữu hệ thống kế toán yêu cầu. 

    Mọi người có thể đọc bài viết sau để có cái nhìn rõ hơn về Blockchain tại đây!

Giao dịch của Tí – Tèo được lưu trữ trong Blockchain

    Quay trở lại ví dụ lúc nãy: Nếu một ngày ba mẹ của Tí muốn kiểm tra xem Tí dạo này chi tiêu như thế nào, họ đơn giản chỉ cần lên xem dòng tiền của Tí trên Blockchain là được ngay. Tí không-thể chỉnh sửa những số liệu được ghi nhận trên blockchain. Vì vậy ba mẹ sẽ phát hiện ra Tí dạo này chi tiêu quá tay và có biện pháp can thiệp kịp thời.


Tạm kết

    Nói tóm lại, lĩnh vực ghi chép, lưu trữ đã có một lịch sử rất thú vị như vậy đấy – luôn luôn có khiếm khuyết, và con người cũng chưa bao giờ ngừng cải tiến và hoàn thiện hệ thống. Những công nghệ mới, tiêu chuẩn mới, phát minh mới vẫn cứ xuất hiện theo thời gian.

    Trong khi nhiều người vẫn chưa hiểu được tầm quan trọng của blockchain, nhiều người đã nghiên cứu thứ công nghệ này từ thập niên 80, và hàng loạt công ty công nghệ lớn, ngân hàng, tập đoàn xuyên quốc gia, và cả chính phủ cũng đã bắt đầu tìm hiểu, nghiên cứu, thử nghiệm blockchain. Các bạn có thể tham khảo Khảo sát toàn cầu (2018) của Deloitte về Blockchain để thấy bức tranh toàn cảnh về công nghệ blockchain trong thế giới hiện nay.

    Và cũng còn nhiều ứng dụng khác của công nghệ này (ngoài lĩnh vực kế toán) có thể được tìm đọc tại đây

    Vẫn không quá sớm để chúng ta nghiên cứu về công nghệ này và từ đó đưa ra các chiến lược hợp lý. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh như hiện nay, chủ động tiếp cận nguồn thông tin mới là cách duy nhất để thành công.

Tham khảo

  1. Why Everyone Missed the Most Important Invention in the Last 500 Years? – Hackernoon (lược dịch)

  2. https://nakamotoinstitute.org/literature/

  3. https://www.ibm.com/blockchain/use-cases/
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Double-entry_bookkeeping_system
  5. https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/financial-services/us-fsi-2018-global-blockchain-survey-report.pdf

1 bình luận

[QR] - Blockchain là gì? | I.A.M 08/03/2019 - 09:42

[…] Góc nhìn & Thông tin […]

Reply

Viết bình luận tại đây

* By using this form you agree with the storage and handling of your data by this website.

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're fine with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More