Lý thuyết Trò chơi: Hợp tác, Cạnh tranh và Niềm tin

của Thanh Trà Trương
6493 views

   1 – Giới thiệu 

    Bất kì ai đã học quá kinh tế vi mô, vĩ mô chắc hẳn không xa lạ với thuật ngữ Lý thuyết Trò chơi (Game Theory), và nếu bạn không phải là dân kinh tế cũng đừng lo 😉 Lý thuyết Trò chơi có mặt ở mọi nơi, ở trong mỗi quyết định và hành động mà chúng ta đưa ra hằng ngày. Và đó chính là lí do mình viết bài này: tổng hợp và trình bày một số dạng chính của Lý thuyết Trò chơi theo lối viết bình dân, dễ hiểu với đa số người đọc. So Let’s start.


    Lý thuyết Trò chơi (Game Theory) được John Nash đề cập lần đầu vào những năm 1950. “Một TRÒ CHƠI là bất kì sự tương tác nào giữa người với người trong đó lợi ích của mỗi người bị ảnh hưởng bởi quyết định của những người khác”. Nghe có vẻ mơ hồ nhỉ? Tại vì khái niệm Lý thuyết Trò chơi nó cực kì rộnggggggggg và được sử dụng thường xuyên bởi các nhà kinh tế, chính trị, quân sự và nhiều nhiều nữa.

    Về cơ bản, Lý thuyết Trò chơi có hai nhánh chính:

  1. Hợp tác.
  2. Bất hợp tác/ Cạnh tranh.

2 – Trò chơi Cạnh tranh

    Bất hợp tác bao gồm các tương tác xã hội cạnh tranh. Tương tác xã hội cạnh tranh là khi có mâu thuẫn về lợi ích từ đó xuất hiện kẻ thắng, người thua. Ví dụ phổ biến nhất về Lý thuyết Trò chơi cạnh tranh có tên là Song đề tù nhân (Prisoner’s dilemma).

    Tí và Tèo là 2 học sinh cá biệt bị cô giáo bắt vì tội phá trường phá lớp. Vì không đủ chứng cứ nên cô giáo cách ly 2 học sinh. Cô giáo gặp từng người một và thoả thuận:

  • Nếu một người phản bội mà người kia im lặng, người im lặng sẽ bị đuổi học và người phản bội sẽ không bị gì.
  • Nếu cả hai đều im lặng, cô giáo chỉ phạt cấm túc mỗi người 2 ngày vì một tội nhỏ khác.
  • Nếu cả hai đều phản bội, đổ tội cho đối phương, mỗi người sẽ bị phạt cấm túc 1 tuần.

     Thôi dài dòng quá, vẽ bảng cho dễ hiểu!

 

    Giả sử rằng cả Tí, Tèo đều muốn làm giảm tối thiểu thời gian phạt của mình và sợ phụ huynh. Tí và Tèo đều có hai lựa chọn: hoặc hợp tác và giữ im lặng, hoặc phản bội nhau. Kết quả của mỗi lựa chọn đều tuỳ thuộc vào lựa chọn của người còn lại. Trong điều kiện bị cách ly, cả hai không liên lạc được cũng như có được thông tin của người kia sẽ trả lời gì.

Trò chơi song đề tù nhân

    Có 3 trường hợp xảy ra:

  • WIN-LOSE:  Một trong hai người phản bội nhau. Một người được đi học bình thường, người kia bị đuổi học.
  • LOSE–LOSE: Cả hai cùng phản bội nhau, chịu hình phạt cấm túc một tuần.
  • WIN-WIN: Cả hai tin tưởng hợp tác cùng giữ im lặng, cả hai sẽ chỉ bị cấm túc trong 2 ngày.

    Cái kết có hậu nhất sẽ là hai bên cùng hợp tác (vì như thế thời gian cấm túc là thấp nhất). Tuy nhiên đời không như mơ: Rủi ro nhận kết cục xấu hơn từ việc bị người kia phản bội + Thiếu thông tin dẫn tới sự thiếu tin tưởng => Mâu thuẫn về Lợi ích cá nhân => Dường như lúc này, lựa chọn khôn ngoan nhất là phản bội.

    Hành động phản bội lẫn nhau còn được gọi là “Cân bằng Nash” (Nash Equilibium), chiến lược tối ưu mang lại lợi ích lớn nhất cho người chơi dựa trên những hành vi của đối thủ. Có thể nói, cân bằng Nash mang lại lợi ích lớn nhất cho cá nhân, nhưng lại không mang lại nhiều lợi ích cho tập thể.

     Để hiểu hơn về ví dụ Song đề tù nhân và Cân bằng Nash mời các bạn xem video của Khan Academy (mình suggest luôn kênh Youtube này cho các bạn học Kinh tế).

    Song đề tù nhân không phải là một Trò chơi Hợp tác, bởi vì tất cả người chơi đều cố gắng giành lợi ích về phía mình khi không đủ tin tưởng/thiếu thông tin về người khác. Song đề tù nhân có nhiều biến thể trò chơi khác, với nhiều cách chơi khác và ma trận thưởng phạt khác nhau. Trong đó Song đề tù nhân lặp lại (Repeated Prisoner’s Dilemma) là một trò chơi miêu tả khá sát với tâm lí của mọi người trong cuộc sống. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, mình suggest các bạn trang web The evolution of Trust (Sự tiến hóa của niềm tin). Trong đó các bạn có thể tham gia vào cuộc chơi của niềm tin và có thể xác định được chiến thuật tốt nhất cho Lý thuyết Trò chơi Cạnh tranh này ^^.


3 – Trò chơi Hợp tác

    Trong nhánh này, mọi người chơi đều nhất trí làm việc với nhau để đạt được mục tiêu chung. Trong trường hợp này, câu hỏi chính của Lí thuyết Trò chơi là: “Mỗi người chơi nên đóng góp ở mức độ nào cho tập thế? và Nên chia lợi ích như thế nào?”. Bây giờ mình xin phép chia sẻ cho các bạn một bài học mà mình được học thực tế về Trò chơi Hợp tác. Bắt đầu nhé 😉

    Trong một buổi học, thầy giáo bước vào và đưa ra bài toán cho mình như sau:

    Giả sử các sinh viên trong lớp này là một nhân viên trong công ty của thầy. Các bạn có thể lựa chọn mức độ đóng góp của mình từ 1 đến 10 (1 là ít đóng góp nhất và 10 là nhiều nhất). Và sau tất cả, dù bạn đóng góp bao nhiêu thì bạn có thể nhận lại gấp đôi giá trị trung bình của cả công ty! Trò chơi bắt đầu!

    Sau 2 phút suy nghĩ, mỗi người trong lớp ghi kết quả của mình vào 1 tờ giấy và đưa cho thầy. Thầy giáo sau đó mở máy tính và thông báo kết quả của từng tờ giấy. Cá nhân mình chọn số 7, hi vọng giá trị trung bình của cả lớp là 5 thì mình sẽ được 10. Ừ thì mình bị thiệt 2 nhưng mình thấy OK với chuyện đó. Sau khi thầy giáo bắt đầu mở và tính trung bình các số thì số trung bình chỉ chạy trong khoảng từ 2-3. Và kết quả giá trị mà cả lớp nhận được là 5, sau khi đã làm tròn!

    Khỏi cần nói thì các bạn cũng có thể hiểu mình cảm thấy NGU như thế nào. Thầy giáo nói rằng ông làm điều này trong MỖI lớp họckết quả cuối cùng LUÔN gần với số 2. Lý do chính vì thiếu sự tin tưởng! Đây là ví dụ điển hình cho trò chơi Song đề Xã hội (Social dilemma).

    Theo đó, Song đề xã hội xảy ra khi có mâu thuẫn giữa chi phí cho cá nhân và chi phí của toàn bộ đội nhóm, hoặc lợi ích của cá nhân và lợi ích cho toàn bộ đội nhóm. Mọi người không muốn dành nhiều công sức vì lợi ích của họ phụ thuộc vào mức trung bình, và nỗ lực của họ có ảnh hưởng rất nhỏ đến điều đó. Mặc dù tất cả họ đều có thể cống hiến và giành chiến thắng, nhưng nỗi sợ họ có thể chịu thiệt nếu như những người khác không muốn cống hiến như họ đã lấn át tất cả!


4 – Kết

    Lý thuyết Trò chơi, ở dạng này hay dạng khác, đều có một giải pháp mà ở đó mọi người chơi đều đạt được trạng thái WIN-WIN. Tuy nhiên, thứ ngăn trở chúng ta khỏi trạng thái ấy chính là NIỀM TIN. Tin tưởng là thứ dễ đánh mất và rất khó để xây dựng. Mặt khác, chúng ta không thể vì sự sợ hãi mà mất niềm tin vào người khác! Một xã hội tiến bộ sẽ không bao giờ có Cân bằng Nash, cũng như một doanh nghiệp thành công sẽ không có Cân bằng Nash.

Nếu mọi người cùng LOSE-LOSE.  Chi bằng ta hãy dành NIỀM TIN cho nhau và cùng WIN-WIN? 

     P.s từ Hân Hân: vì vậy có thể thấy là chủ nghĩa tư bản công bằng nhưng cũng khốc liệt. Còn chủ nghĩa xã hội công bằng dễ làm con người thiếu động lực phấn đầu và phát triển. 


Đọc thêm

  1. Nghịch lý Braess

1 bình luận

Chiến tranh thương mại: Cơ hội và thách thức | I.A.M 25/07/2018 - 15:50

[…] Về Kinh tế […]

Reply

Viết bình luận tại đây

* By using this form you agree with the storage and handling of your data by this website.

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're fine with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More